Орынбор – Қазақ Автономиясының алғашқы астанасы

Орынбор – Қазақ Автономиясының алғашқы астанасы

Қазақ мемлекеттілігінің қалыптасу тарихында Орынбор қаласының алатын орны ерекше. ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде қазақ халқының саяси тағдыры шешіліп, ұлттық тұтастық пен мемлекеттік басқару жүйесінің негізі қаланған кезеңде бұл қала маңызды тарихи міндет атқарды. 1920 - 1925 жылдары Қазақ автономиясының алғашқы астанасы болған Орынбор елдің қоғамдық - саяси, әкімшілік және мәдени өмірінің орталығына айналды.
1920 жылғы 26 тамызда Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті мен РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Қырғыз (Қазақ) Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы құрылды. Бұл тарихи шешім қазақ жерлерін біртұтас әкімшілік құрылым аясында біріктіруге, мемлекеттік басқару институттарын қалыптастыруға және ұлттық мүдделерді қорғауға жаңа мүмкіндіктер ашты. Жаңадан құрылған автономияның астанасы ретінде Орынбор қаласының таңдалуы сол кезеңнің саяси, экономикалық және географиялық жағдайларымен тығыз байланысты болды.
Орынбор сол уақытта әкімшілік басқару жүйесі қалыптасқан, инфрақұрылымы дамыған, көлік және теміржол қатынасы жолға қойылған ірі орталықтардың бірі еді. Қаланың Еуропалық Ресей мен қазақ даласын байланыстыратын маңызды торапта орналасуы оның стратегиялық мәнін арттырды. Мемлекеттік мекемелерді орналастыруға қажетті ғимараттардың, байланыс жүйелерінің және білікті мамандардың болуы астаналық қызметті ұйымдастыруға қолайлы жағдай жасады.
Орынбордың тарихи маңызы тек әкімшілік мүмкіндіктерімен ғана шектелмеді. ХХ ғасырдың басында қала қазақ зиялыларының басын қосқан, ұлттық ой - пікір мен қоғамдық сананың дамуына ықпал еткен рухани орталықтардың біріне айналды. Мұнда білім беру мекемелері, баспасөз ұйымдары мен мәдени - ағартушылық құрылымдар қызмет етті. 1913 жылдан бастап Орынборда жарық көрген «Қазақ» газеті ұлттың саяси санасын оятуға, білім мен мәдениетті насихаттауға, елдік мүддені қорғауға айрықша үлес қосты.
Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан Бөкейхан, Міржақып Дулатұлы сынды Алаш қайраткерлерінің қоғамдық - ағартушылық қызметі Орынбордың ұлттық тарихтағы орнын айқындай түсті. Қазақ зиялылары осы қалада елдің болашағына қатысты өзекті мәселелерді көтеріп, халықтың саяси белсенділігі мен ұлттық бірегейлігін нығайту жолында ауқымды жұмыстар жүргізді. Осылайша Орынбор саяси шешімдер қабылданатын әкімшілік орталық қана емес, ұлттың интеллектуалдық әлеуеті шоғырланған маңызды тарихи кеңістікке айналды.
1920 - 1925 жылдары Қазақ АКСР - інің үкіметі мен халық комиссариаттары Орынборда орналасты. Мемлекеттік басқару жүйесін ұйымдастыру, жер қатынастарын реттеу, әкімшілік - аумақтық шекараларды айқындау, экономикалық саясатты жүзеге асыру және әлеуметтік салаларды дамытуға қатысты маңызды шешімдер осы қалада қабылданды.
Әсіресе тарихи қазақ жерлерін біріктіру мәселесі айрықша мәнге ие болды. Патшалық Ресейдің әкімшілік саясаты нәтижесінде әртүрлі губерниялар мен облыстарға бөлініп кеткен қазақ аумақтарын бір автономиялық республика құрамына топтастыру ұлттық тұтастықты нығайтудың маңызды алғышарты саналды. Осы бағыттағы саяси және ұйымдастырушылық жұмыстар қазақ мемлекеттілігінің аумақтық негіздерін қалыптастыруға ықпал етті.
Автономияның алғашқы жылдарында білім беру, денсаулық сақтау, мәдениет және баспасөз салаларын дамытуға да назар аударылды. Қазақ тіліндегі басылымдардың шығуы, ұлттық кадрларды мемлекеттік қызметке тарту және ағарту ісін жандандыру қоғамның рухани жаңғыруына мүмкіндік берді. Кеңестік саяси жүйенің шектеулеріне қарамастан, қазақ зиялылары мемлекеттік құрылымдардағы қызметін ұлттық мүддемен ұштастыруға ұмтылды.
Бұл кезеңде Орынбор қазақ қоғамының саяси және мәдени өміріндегі маңызды байланыстырушы орталық қызметін атқарды. Қалада қабылданған шешімдер жас автономияның басқару тетіктерін қалыптастыруға, мемлекеттік мекемелердің қызметін жүйелеуге және қоғамдық қатынастардың жаңа үлгілерін орнықтыруға бағытталды.
1925 жылы Қазақ автономиясының астанасын Орынбордан Қызылордаға көшіру туралы шешім қабылданды. Бұған әкімшілік - аумақтық межелеу нәтижесінде Орынбор губерниясының РКФСР құрамына берілуі және республика басқару орталығын қазақ халқы тығыз қоныстанған аумаққа орналастыру қажеттілігі ықпал етті. Сонымен қатар астананың республиканың ішкі өңірлерінде орналасуы мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру тұрғысынан маңызды саналды.
Осылайша Ақмешіт қаласы Қызылорда атауын алып, Қазақ АКСР - інің жаңа астанасына айналды. Астананың ауысуы республиканың саяси - әкімшілік дамуындағы жаңа кезеңді бастап берді. Алайда бұл өзгеріс Орынбордың қазақ мемлекеттілігі тарихындағы тарихи маңызын төмендеткен жоқ. Керісінше, 1920 – 1925 жылдар аралығы ұлттық мемлекеттік институттардың қалыптасуымен, аумақтық тұтастықты нығайтуға бағытталған шешімдермен және қоғамдық - саяси өмірдегі маңызды өзгерістермен ерекшеленді.
Орынбордың бес жылдық астаналық кезеңі қазақ халқының мемлекеттілік тарихында өзіндік із қалдырды. Бұл қалада автономиялық басқарудың алғашқы тетіктері қалыптасып, мемлекеттік мекемелердің қызметі жолға қойылды. Ұлттық зиялылардың қоғамдық - саяси белсенділігі мен ағартушылық бастамалары қазақ қоғамының жаңаруына серпін берді.
Тарихи тұрғыдан алғанда, Орынбордың астана ретінде таңдалуы сол кезеңнің нақты саяси және әлеуметтік - экономикалық қажеттіліктерінен туындаған шешім болды. Оның әкімшілік әлеуеті, географиялық орналасуы, дамыған коммуникациялық жүйесі мен мәдени ортасы жас автономияның алғашқы қадамдарын ұйымдастыруға мүмкіндік берді.
Бүгінгі тәуелсіз Қазақстан үшін Орынбор кезеңінің тарихи тағылымы терең. Ол ұлттық мемлекеттіліктің қалыптасуы бір күнде жүзеге аспағанын, оның негізінде күрделі саяси үдерістер, аумақтық мәселелерді шешу жолындағы табанды әрекеттер және ел болашағына жауапкершілікпен қараған қайраткерлердің еңбегі жатқанын көрсетеді.
Орынбор тарихы – қазақ халқының елдік мұраттары мен мемлекеттік құрылымының қалыптасу жолындағы маңызды белестерінің бірі. Оның астаналық кезеңін зерделеу арқылы ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі қоғамдық - саяси өзгерістерді, ұлттық зиялылардың тарихи қызметін және қазақ мемлекеттілігінің даму ерекшеліктерін тереңірек түсінуге болады.
Орынбордың Қазақ автономиясының алғашқы астанасы ретіндегі тарихи орны – ұлт шежіресінің ажырамас бөлігі. Бұл кезең өткеннің естелігі ғана емес, ұлттық тұтастықтың, тарихи сабақтастықтың және мемлекеттілік дәстүрінің маңызын ұғындыратын тағылымды тарих.

Еркебұлан ӨЗЕНБЕК.
Болат САЙЛАН

Әл - Фараби атындағы ҚазҰУ,
Қазақстан тарихы кафедрасы