Қазақ Автономиясының құрылуы – ұлттық мемлекеттілікке бастаған тарихи қадам

Қазақ Автономиясының құрылуы – ұлттық мемлекеттілікке бастаған тарихи қадам

Қазақстан тарихы аумақтық тұтастықты сақтау, ұлттық бірегейлікті нығайту және мемлекеттілікті қалыптастыру жолындағы күреспен тығыз байланысты. Осы тарихи үдерістегі аса маңызды кезеңдердің бірі – ХХ ғасырдың 20 - жылдары. Дәл осы кезеңде Қазақ автономиясының негізі қаланып, қазақ халқының саяси, аумақтық және мәдени дамуында жаңа тарихи белес басталды. Қазақ Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасының құрылуы ұлттық мемлекеттіліктің қалыптасу тарихындағы маңызды бетбұрыс болды.
Бүгінгі таңда аталған тарихи кезеңді зерттеудің өзектілігі ерекше. Өйткені аумақтық тұтастық пен ұлттық қауіпсіздік – қазіргі мемлекеттіліктің іргелі қағидаттары. Мемлекеттік шекараларды айқындау мәселесі қай кезеңде де мемлекетаралық қатынастардың ең күрделі бағыттарының бірі болып келген. Қазақстанның тарихи тәжірибесі аумақтық дауларды шешуде саяси табандылықтың, дипломатиялық күш - жігердің және ғылыми негізделген дәлелдердің қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.
Қазақ автономиясының құрылуы ұлт зиялыларының қоғамдық - саяси қызметімен тікелей байланысты болды. Қазақ халқының тарихи жерлерін қорғап, олардың біртұтас автономия құрамына біріктірілуіне көрнекті қайраткерлер елеулі үлес қосты. Солардың ішінде Ахмет Байтұрсынұлы мен Әлімхан Ермековтің еңбегі айрықша орын алады. Олар қазақ даласының тарихи, географиялық, демографиялық және экономикалық ерекшеліктерін терең меңгеріп, ұлттық аумақтың шекарасын ғылыми тұрғыдан негіздеуге күш салды.
Қазақ зиялылары орталық биліктің арнайы нұсқауын күтпестен, тарихи қазақ жерлерін біріктіруге бағытталған жүйелі жұмыстарды өз бастамаларымен жүргізді. Мәскеудегі қазақ өкілдігі жанынан арнайы комиссия құрылып, оның құрамына статистиктер, экономистер, этнологтар, картографтар және басқа да салалардың жиырмадан астам білікті маманы тартылды. Аталған мамандар архив құжаттарын, статистикалық мәліметтерді және тарихи карталарды зерттеп, Қырғыз революциялық комитетінің (Қазревкомның) өкілдеріне қажетті дәлелдер мен ғылыми негіздемелер әзірледі.
Қазақ автономиясының аумақтық тұтастығын қалыптастыруда Ахмет Байтұрсынұлының Қостанай өңірін қайтару жолындағы қызметі ерекше маңызға ие болды. Ол орталық билік органдарына бірнеше мәрте өтініш жасап, Челябі губерниясына арнайы іссапарлармен барып, қазақ халқының аумақтық мүдделерін табандылықпен қорғады. Бастапқыда кеңестік билік Қостанай өңірін Челябі губерниясының құрамына енгізу туралы шешім қабылдаған болатын. Алайда Қазревком мен Ахмет Байтұрсынұлының жүйелі әрекеттерінің нәтижесінде бұл өңір қазақ автономиясының құрамына қайтарылды.
Әлімхан Ермеков пен Әліби Жангелдин де Ақмола және Семей облыстарының шекараларын белгілеу, Омбы губерниясының қарамағындағы тарихи қазақ жерлерін қайтару бағытында ауқымды жұмыстар атқарды. Қазақстанның шығыс аумақтарына, әсіресе Алтай өлкесі мен Барнаул аймағына қатысты мәселелер күрделі пікірталастар мен келіспеушіліктер туғызды. Бұл жағдай кеңестік автономияның қалыптасу кезеңінде әкімшілік - аумақтық шекараларды айқындаудың қаншалықты күрделі болғанын көрсетеді. Аталған мәселелерді шешуге қазақ қайраткерлерінің белсенді қатысуы ұлттық аумақтың тұтастығын қамтамасыз ету тұрғысынан зор тарихи мәнге ие болды.
1920 жылғы 26 тамызда Қазақстан тарихындағы аса маңызды оқиға орын алды. Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті мен Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Халық Комиссарлары Кеңесі РКФСР құрамында Қырғыз (Қазақ) Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасын құру туралы декрет қабылдады. Бұл тарихи құжат кеңестік федерализм жүйесі аясында автономиялық республиканың құрылуына құқықтық негіз қалады.
Жаңадан құрылған автономия құрамына тарихи қазақ даласының едәуір аумақтары енгізілді. Атап айтқанда, Павлодар, Семей, Өскемен, Зайсан және Қарқаралы уездерін қамтыған Семей облысы; Атбасар, Ақмола, Көкшетау, Петропавл және Омбы уезінің бір бөлігін біріктірген Ақмола облысы; Қостанай, Ақтөбе, Ырғыз және Торғай уездерінен тұратын Торғай облысы; Орал, Лбішін, Темір және Гурьев уездерін қамтыған Орал облысы автономия аумағына кірді. Сонымен қатар Маңғыстау уезі, Красноводск уезінің екі болысы, Бөкей ордасы және Астрахан губерниясына қарасты Синемор болыстары республика құрамына енгізілді.
Кейіннен Орынбор қаласы мен Орынбор губерниясының бірқатар аудандары да автономиялық республикаға қосылды. Ал Түркістан Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы қазақ жерлерінің мәселесін жергілікті халықтың мүдделерін ескере отырып, кейінірек шешу көзделді.
Орынбор қаласы Қазақ автономиясының алғашқы астанасына айналды. Оның әкімшілік орталық ретінде таңдалуы кең аумақты басқаруға қажетті мемлекеттік мекемелердің, көлік қатынасының және инфрақұрылымның болуымен байланысты еді. Бұрын отарлық басқару жүйесінің маңызды орталықтарының бірі болған Орынбор Қазақ автономиясының алғашқы даму кезеңінде саяси және әкімшілік қызмет атқарған ірі орталыққа айналды.
Жас автономиялық республиканың алғашқы жылдары күрделі саяси, әлеуметтік және экономикалық қиындықтармен сипатталды. Соған қарамастан кадр саясаты, жер қатынастары, әкімшілік - аумақтық құрылым, білім беру, денсаулық сақтау және ашаршылық зардаптарын еңсеру бағытында маңызды шаралар жүзеге асырылды. Сонымен қатар қазақ тілінің қоғамдық өмірдегі орнын нығайтуға және ұлттық мемлекеттік институттарды дамытуға ерекше назар аударылды.
Осы кезеңдегі маңызды жетістіктердің бірі – бұрын әртүрлі әкімшілік - аумақтық бірліктерге бөлініп кеткен қазақ жерлерінің біртіндеп біріктірілуі. Ортақ аумақтық кеңістіктің қалыптасуы қазақ халқының саяси ұйымдасуына, экономикалық дамуына және мәдени байланыстарының нығаюына жаңа мүмкіндіктер ашты.
1925 жылдың сәуір айында Қазақстан тарихында тағы бір маңызды оқиға болды. 15 – 19 сәуір аралығында Ақмешіт қаласында Қазақ автономиялық республикасы Кеңестерінің V съезі өтті. Осы съезде қазақ халқының тарихи ұлттық атауын қалпына келтіру туралы маңызды шешім қабылданды. 1925 жылғы 18 сәуірде кеңестік әкімшілік құжаттарда бұрын қолданылып келген «қырғыз» атауы «қазақ» атауымен ауыстырылды. Осыған сәйкес Қырғыз Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы Қазақ Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы болып қайта аталды.
Сонымен бірге Ақмешіт қаласына Қызылорда атауы беріліп, республика астанасы Орынбордан Қызылордаға көшірілді. Қызылорда қаласы 1925 – 1929 жылдары Қазақстанның астанасы қызметін атқарды. Бұл шешімдердің саяси және символдық маңызы ерекше болды. Олар қазақ халқының тарихи ұлттық бірегейлігінің танылуын білдіріп, ұлттық мемлекеттік институттардың дамуындағы жаңа кезеңнің басталғанын көрсетті.
Қазақ автономиясының құрылуы және қазақ жерлерінің аумақтық тұрғыдан біріктірілуі ұлттық бірегейліктің нығаюына, мәдениет пен экономиканың одан әрі дамуына елеулі ықпал етті. Кеңестік саяси жүйе жағдайында автономиялық басқару институттарының қалыптасуы қазақ мемлекеттілігінің тарихи эволюциясындағы маңызды кезеңдердің біріне айналды.
Ахмет Байтұрсынұлы, Әлімхан Ермеков, Әліби Жангелдин және басқа да қазақ зиялыларының ел мүддесі жолындағы қызметі Қазақстанның тарихи жадында ерекше орын алады. Олардың ұлттық аумақты қорғаудағы табандылығы ел болашағына деген жауапкершіліктің, терең білімнің және саяси қайсарлықтың жарқын үлгісі болды.
Осы тұрғыдан алғанда, 1920 жылы Қазақ автономиясының құрылуын тек әкімшілік өзгеріс ретінде қарастыру жеткіліксіз. Бұл оқиға қазақ жерлерін біріктірудің, ұлттық мемлекеттік институттарды қалыптастырудың және тарихи мемлекеттілік дәстүрлерін жалғастырудың маңызды белесі болды. Республика кеңестік федерализм шеңберінде өмір сүргенімен, оның құрылуы кейіннен Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасуына алып келген ұзақ тарихи үдерістің маңызды кезеңдерінің бірі саналады.
Бүгінгі таңда Қазақ автономиясының құрылу тарихы ұлттық тарихи жадты сақтаудың, аумақтық тұтастықты қорғаудың және ел болашағы үшін еңбек еткен тарихи тұлғалардың қызметін бағалаудың маңызын айқындайды. Бұл кезеңді терең зерделеу Қазақстанның егемендікке жету жолын және қазіргі ұлттық мемлекеттіліктің тарихи негіздерін жан - жақты түсінуге мүмкіндік береді.

Еркебұлан ӨЗЕНБЕК.
Болат САЙЛАН

Әл - Фараби атындағы ҚазҰУ,
Қазақстан тарихы кафедрасы